homilia bpa Wacława Świerzawskiego
„Oto dzień, który Pan uczynił, radujmy się w nim i weselmy” – to Kościół obwieszczał wczoraj, w dzień Zmartwychwstania Pańskiego, to obwieszcza dzisiaj i to będzie jeszcze obwieszczał każdego dnia przez ten cały tydzień[1]. Będzie mówił: „Oto dzień, który Pan uczynił, radujmy się w nim i weselmy”. Trzeba wiedzieć, czemu Kościół tak wciąż woła. Otóż tak jak Wielki Tydzień, który poprzedza Niedzielę Zmartwychwstania, jest do niej bezpośrednim wprowadzeniem, ostatnim przygotowaniem, tak Oktawa Wielkanocy (tak to nazywamy) jest tygodniem po wydarzeniu Zmartwychwstania. Treść Wielkiego Tygodnia znamy już dobrze. Czym jest Oktawa?
Wczoraj wieczorem święte Paschalne Triduum Pana ukrzyżowanego, pogrzebanego i zmartwychwstałego zostało zakończone. Jako święto – święto „dnia, który nie zna zachodu”[2], do którego przygotowywaliśmy się tak długo i zostaliśmy w nie wtajemniczeni przez liturgię Wielkiej Soboty, liturgię Wielkiej Nocy, świętej Nocy, błogosławionej Nocy – trwa. To święto wciąż trwa. „Oto dzień” – mówimy dziś i wczoraj, i jutro powiemy. Właśnie o tym przypomina to mało znane słowo „oktawa”. Dies octava, ósmy dzień. Jeśli jest tu historyk sztuki, to wie, że pierwsze baptysteria, kaplice dla chrztu, a nawet same chrzcielnice, były w formie oktagonu, ośmioboku. Za chwilę zrozumiemy, co to znaczy.
To właśnie w odniesieniu do Wielkiego Tygodnia Niedziela Zmartwychwstania jest jednocześnie dniem ósmym. Palmowa – pierwszym, Zmartwychwstanie – ósmym. Pascha Krzyża i Pascha Zmartwychwstania są jednym misterium. Ale też, jak Ojcowie Kościoła nauczają, i powinniśmy o tym pamiętać, tydzień po Niedzieli Zmartwychwstania tworzy jeden organicznie scalony monolit z tym, co się dokonało. Od początku istnienia Kościoła te dwa tygodnie: tydzień przed i tydzień po, miały w świadomości wierzących głęboką treść symboliczną. Spełniały ważne zadanie w formacji chrześcijan. Najwspanialsze traktaty Ojców Kościoła, znany komentarz św. Augustyna do Psalmów, to są kazania, które głosili w Oktawę Wielkanocy. A nowo ochrzczeni, którzy przez cały tydzień chodzili do Kościoła w białych szatach – po czym pozostał dzisiaj tylko strzęp, kawałek białego płótna, które kładziemy na dziecko – ci nowo ochrzczeni słuchali, a cała parafia przychodziła, by uczestniczyć w tej wspólnej radości neofitów, tych którzy na nowo się narodzili.
I w tej świadomości wczesnych chrześcijan Wielki Tydzień był obrazem „pierwszego stworzenia”, tego którego Bóg dokonał na początku, stwarzając niebo i ziemię, a przestrzeń dana człowiekowi była rajem, który po grzechu popełnionym przez człowieka stał się padołem łez i płaczu, ziemią rodzącą ciernie i osty (Rdz 3, 18), doliną śmierci i żałoby, ale Ósmy Dzień, dzień Zmartwychwstania Pańskiego, i tydzień Oktawy był obrazem “nowego stworzenia” – Chrystus jest nowym Adamem, rodzi się wciąż nowa ludzkość (1 Kor 15, 22.4549) – symbolem „Dnia, który nie zna zachodu”[3]. Dnia wieczności, kiedy ludzkość znowu poznaje Boga przez Chrystusa, który jest „nieśmiertelnym Królem wieków” (1 Tm 1, 17), Królem chwały, pokonał już szatana i śmierć, i grzech. A kto spotkał Chrystusa, wraca do raju. Powiedział do łotra na krzyżu: „Dziś ze Mną będziesz w raju” (Łk 23, 43).
Sześć dni, które liczymy po Niedzieli Zmartwychwstania, tworzą więc wraz z drugą Niedzielą Wielkanocną, ósmym dniem, jedno święto. Właśnie dlatego przez te dni każdego dnia Kościół obwieszcza (powtórzę): „Oto dzień, który Pan uczynił!” Podczas tego okresu we wczesnym chrześcijaństwie – i Bogu dzięki, na naszych oczach dokonuje się powrót do tej świadomości – były wyraźne dwie dominanty, mówiliśmy wczoraj o tych dwóch: Chrystus zmartwychwstał i my mamy zmartwychwstać.
Teraz w tym tygodniu liturgia mówi o zmartwychwstałym Panu i o godności ochrzczonych. Stają wobec siebie. Stają jako mający spełnić wspólne zadanie, wypełnić jedno wielkie misterium: promieniowanie Zmartwychwstałego ma zaowocować w uczniach. (Wielu z nas czytało o Całunie Turyńskim, mówi się o promieniowaniu Chrystusa, którego ślady są jeszcze na Całunie).
Właśnie te dwa momenty znowu dominują nad całym tygodniem. Chrystus zmartwychwstały objawia się w swojej chwale. Przez sześć tygodni będziemy czytać w Kościele opisy chrystofanii, będziemy słyszeć o zjawieniach się Chrystusa zmartwychwstałego, o ukazywaniach się Chrystusa, który powstał z martwych, zostawiając pusty grób. Ale też będziemy słyszeć wciąż o wspaniałości, godności i pięknie ludzi na nowo zrodzonych przez chrzest. Będziemy wiele razy w ciągu roku nawiązywać do chrztu.
Wyrzekaliśmy się w Wielką Sobotę szatana i jego spraw, wyznawaliśmy wiarę w Chrystusa. Żegnając się wodą święconą przypominaliśmy sobie własny chrzest. Będziemy wiele razy w ciągu roku nawiązywać do chrztu, choć już nie nosimy przez cały tydzień białych szat, jak neofici kiedyś. Dawno jesteśmy ochrzczeni. W każdym razie będziemy wsłuchiwać się w głos Zmartwychwstałego Pana, otwierać umysły i serca, by to promieniowanie Zmartwychwstałego nas przeniknęło, by nas przemieniło, czy też, jak Ojcowie Wschodni mówili kiedyś z predylekcją, by nas przebóstwiło, by dokonało na nas cudu przeistoczenia, podobnego do cudu dokonywanego w każdej Mszy, kiedy chleb i wino przemienia się w Ciało i Krew Pańską.
Popatrzmy jeszcze na te dwa momenty, ale jak gdyby starając się patrzeć na nie razem, na Zmartwychwstałego Chrystusa i na godność chrześcijanina, ochrzczonego – tak patrzeć na te dwie połowy czy te dwa bieguny, aby potem widzieć to przez cały następny okres. Zresztą takie wspaniałe sugestie były dzisiaj w tym kierunku. Śpiewając Psalm powiedzieliśmy: „Zawsze stawiam sobie Pana przed oczy, On jest po mojej prawicy, nic mną nie zachwieje”. A król Dawid powtarzał: „Miałem Pana zawsze przed oczami, gdyż stoi po mojej prawicy, abym się nie zachwiał” (Dz 2, 25).
Otóż, moi drodzy, wprowadziłem termin „chrystofanie”, czyli zjawienia, ukazywania się Chrystusa. Czym one są? Wielu z was czyta Biblię i napotyka na epizody, gdzie ukazywanie się Boga jest jednym ze sposobów Jego objawienia. Tak jest w Starym Testamencie. Znamy teofanie, momenty, w których Bóg sam, czy poprzez aniołów, nawiedza ludzi. Objawia na ziemi niebo, schyla się ku ludziom. Pamiętamy objawienie się Boga Abrahamowi pod dębami Mamre (Rdz 18, 115), objawienie Mojżeszowi w krzaku gorejącym (Wj 3, 117) i na Synaju (Wj 19, 3 – 20, 21). To wszystko przypomina, że dokona się jeszcze większy cud. Naprowadza nas, prorokuje, zapowiada: spełni się pochylenie Boga nad ziemią: BógSłowo stanie się Ciałem i zamieszka wśród nas.
I to się dokonało w dzień Bożego Narodzenia. Mówimy: wtedy „ukazała się łaska i dobroć, i miłość Boga ku ludziom” (por. Tt 2, 11; 3, 4), „Słowo stało się Ciałem” (J 1, 14), wobec którego trzeba zająć stanowisko: albo zamykając drzwi, jak w Betlejem, albo przyjmując.
To objawienie osiąga w swoim crescendo dopełniającym swoją pełnię, kiedy Chrystus na krzyżu miłość objawia. Ale to jeszcze nie jest koniec. Koniec będzie w paruzji, kiedy przyjdzie na Sąd „sądzić żywych i umarłych”. Kiedy ujrzymy Go w ostatecznym ukazaniu się. Kiedy „ujrzymy Go takim, jakim jest” Bóg (1 J 3, 2), „twarzą w twarz” (1 Kor 13, 12). A pomiędzy teofaniami Starego Testamentu i przyjściem Boga na Sąd przy końcu dziejów są chrystofanie Chrystusa zmartwychwstałego.
Najstarszy opis tych chrystofanii daje nam św. Paweł w Pierwszym Liście do Koryntian (można to sobie dziś przeczytać), w piętnastym rozdziale, gdzie pisze Paweł, że Chrystus, wyszedłszy z grobu, najpierw „ukazał się PiotrowiKefasowi, potem Dwunastu, później zjawił się więcej niż pięciuset braciom... Jakubowi... wszystkim apostołom” i wreszcie jemu, Pawłowi (1 Kor 15, 58).
Ewangelie dopełniają ten obraz z relacji Pawła i mówią, że Zmartwychwstały ukazał się niewiastom (dzisiaj o tym czytamy), uczniom z Emaus (będziemy o tym w tym tygodniu szczegółowo czytać), siedmiu uczniom nad brzegiem jeziora. Czyli z tego wynika, że są dwie wersje i jak gdyby dwa sposoby chrystofanii: są zjawienia się urzędowe, Apostołom, i innym ludziom, osobom prywatnym (można tak powiedzieć).
I co jest dla nas w tej chwili rzeczą najważniejszą: jest jeden wspólny schemat w każdym ukazywaniu się Chrystusa. Po pierwsze, jest to inicjatywa Pana. Zjawiał się nieoczekiwanie, dawał się widzieć, wchodził zamkniętymi drzwiami. Po wtóre, jest rozeznanie zgromadzonych, że to jest Ten, który był ukrzyżowany, a teraz wstał, wstał z krzyża. Patrzyli na Jego śmierć, był umarły – a żyje. I wreszcie jest trzeci akt tego schematu: Chrystus przemawia do zgromadzonych i wysyła, włącza ich w misję, którą On wykonywał na tym świecie.
Proszę zobaczyć, dzisiaj to zostało pokazane w tym wyjątku Ewangelii: „Oto Jezus stanął przed nimi i rzekł: «Witajcie». One zaś zbliżyły się do Niego, objęły Go za nogi i oddały Mu pokłon. A Jezus rzekł do nich (kiedy Go rozeznały): «Nie bójcie się. Idźcie i oznajmijcie moim braciom: niech idą do Galilei, tam Mnie zobaczą»” (Mt 28, 910). Czyli widać z tego, że spotkanie z Chrystusem zmartwychwstałym ma pewien określony cel i sens.
Są dwie szczególne chrystofanie: ukazanie się Pawłowi pod Damaszkiem i Tomaszowi niewiernemu (jak mówimy) w Wieczerniku, kiedy powiedział: „Szczęśliwi, którzy nie widzą, a wierzą” (por. J 20, 29). To będziemy jeszcze w szczegółowy sposób wyjaśniać kiedy indziej, ponieważ ten klucz pomaga wielu z nas – jeśli mamy w pamięci to, co dzisiaj powiedzieliśmy o chrystofaniach – otworzyć największy, najważniejszy sposóbmetodę objawiania się, ukazywania się Chrystusa: w Eucharystii, gdzie jest ten sam zamysł Chrystusa, dokładnie ten sam schemat.
Zresztą, kto uczestniczy we Mszy, od razu sobie to wszystko kojarzy: Chrystus jawi się, daje się rozeznać w słowie i w łamaniu Chleba (por. Łk 24, 32.35), a po Mszy świętej, obdzieliwszy nas Komunią, swoim zmartwychwstałym Ciałem, rozsyła (por. Mt 28, 19; Mk 16, 15): „Idźcie, Msza się skończyła”.
Otóż, moi drodzy, chrystofanie, zjawiania się i ukazywania się Chrystusa po zmartwychwstaniu, i ich rozumienie – przez sześć tygodni będzie Kościół w to wtajemniczał – tworzą wciąż nowe pokolenia chrześcijan, którzy wołają: „Pan prawdziwie zmartwychwstał” (por. Łk 24, 34) i „idzie do Galilei” (Mk 16, 7), do niebieskiego Jeruzalem. A my z Nim.
Bo musimy zająć wobec chrystofanii stanowisko: „Mieć zawsze Pana przed oczami” (por. Dz 2, 25), tak się nasycić Jego obecnością, by nie zapomnieć o Nim w tych labiryntach codzienności i w konkretach, które są ciężkim krzyżem dla wielu z nas, a czasem nie wiemy, jak je według Chrystusa rozwiązać.
Droga do Galilei, droga do momentu, kiedy zobaczymy Boga twarzą w twarz. A teraz spotykamy się w ciemności wiary poprzez Eucharystię, gdzie schemat chrystofanii, objawiania się Chrystusa na miarę naszej wiary i miłości, jest naszym pokarmem na co dzień.
„Zawsze stawiam sobie Pana przed oczy – powtórzmy za Psalmistą i tak zakończmy. – On jest po mojej prawicy, nic mną nie zachwieje” (Psalm responsoryjny).
(1988)
[1] Responsorium w Liturgii Godzin: z Godziny czytań, Jutrzni i Nieszporów Niedzieli Zmartwychwstania oraz z Jutrzni i Nieszporów w całej Oktawie Wielkanocy (por. Ps 118, 24).
[2] Słowa te zawiera śpiewane w Wigilię Paschalną Exultet, Orędzie Paschalne.
[3] Orędzie Paschalne.
OŚRODEK FORMACJI LITURGICZNEJ
św. Jana Chrzciciela w Zawichoście
Created OFL przy współpracy z MAGNUM Sandomierz